Xəbər Lenti

    Futbol – biznesə aparan yol, böhran iqtisadiyyatında idarəedicilərin peşə biliyi, marketinq və hüquqi müstəvidə həlledici qərarlar - LAYİHƏ-YEKUN

    LayihəTarix: 2017-06-30 23:32:00
    ...

    Sport24.az saytı AFFA yanında Media Komitəsinin qaliblərindən olan "İstənilən aktual mövzuda fərdi jurnalist araşdırması” istiqaməti üzrə "Futbol – biznesə aparan yol, böhran iqtisadiyyatında idarəedicilərin peşə biliyi, marketinq və hüquqi müstəvidə həlledici qərarlar” layihəsində silsilə yazılarına yekun vurub. Son yazımızda "Layihənin ana xəttinin yekunu: aparılan təhlillər, irəli sürülən təkliflər, səsləndirilən fikirlərin əsasında ideal modelin formalaşması" mövzusundadı. Layihəmizə yekun vuran yazıda əvvəlki materiallara ekskurs edəcək, ən maraqlı məqamları xatırlatmaqla, mövzunun aktuallığını və nə dərəcədə effekt verdiyini göstərəcəyik.

     

    Beynəlxalq təcrübə: idarəetmə sisteminin Azərbaycanda tətbiq edilməsinin mümkünlüyü

    Əməyin elmi təşkili, elmi menecmentin ideya müəllifi Frederik Teylor menecmentin idarəetmə mexanizminin vahid struktur şəklində sistemləşdirilə biləcəyi təşəbbüsü ilə çıxış etdi. XX əsrin əvvəlirndə bu, o qədər də real görünməsə də, 100 il sonra aparıcı menecment institutları Teylorun ideyasını öz ana xətti kimi istifadə edirlər. Yuxarıda qeyd olunanları sadə dilə çevirsək, Teylor müəssisənin fəaliyyətindən asılı olmayaraq, idarəetmə prinsiplərinin bənzərliyini isbatlamış, nəticədə sistemləşdirilmiş idarəetmə mexanizmini tətbiq etmişdi...

    Bu cür yanaşmada futbol klubunu istənilən şirkətlə yanaşı qoymaq olar: istər metall istehsal edən zavod olsun, istərsə də auditor xidmətləri təklif edən firma. Böyük ölçüdə Teylorla razılaşmaq olar, ancaq detallara vardıqda, futbol təsərrüfatında fərqli mexanizmin də mövcudluğu ortaya çıxır. İdman sahəsi kommersiya vahidi kimi qəbul edilsə də, bu anlayışda insan faktoru xüsusi rol oynayır. Daha bir fərqləndirici məqam mentallıqla bağlıdı. Yox, söhbət tək azərbaycanlıların mental xüsusiyyətlərindən getmir. Ancaq ardıcıllığı pozmayaq və ilk öncə addım-addım beynəlxalq təcrübəylə yaxından tanış olaq...

    Bəs sərt rəqabət dövründə uğurlu vahid kimi fəaliyyət göstərməyin sirri nədədi? Komandanın brend kimi tanınması klub menecerlərinin ümdə vəzifəsidi. Bu yöndə uğurlu olan klublar üçün “yaşıl işıq” ehtimalı olduqca yüksəkdi. İstifadəçilər qeyd edir ki, unikal brend kimi tanınan klublar oyunlarını stadiondan seyr edən azarkeşlərə komandaya bağlılıqdan psixoloji zövq almalarını təmin edir. Futbol klublarını digər biznes sahələrindən fərqləndirən daha bir məqam məhz bredləşməylə bağlıdı. Bu, nə parfümeriya deyil, nə də avtomobil. Burda insan faktoru yenidən ön plana keçir. Ulduz futbolçular və tanınmış məşqçi, klub sahibinin tanınmış sima olması, tarixi uğurlar kimi faktorlar önə çıxır. Menecerlər bu alətdən məharətlə istifadə etməyi bacarmalıdı ki, azarkeş sayının artmasını təmin etsinlər. Bəzən bu cür ulduzları süni şəkildə də yaradırlar...

     

    Brendlərdən istifadə mexanizmləri, parallel bizneslərin futbola gətirilməsi

    Sirr deyil ki, hazırda klublar hansısa şirkət və ya şəxs tərəfindən maliyyələşir.  Həmin şirkətlərin/şəxslərin kifayət qədər parallel fəaliyyət göstərən struktur vahidləri mövcuddu. Praktiki misallar üzərində xərclərin azaldılması mexanizmini tətbiq edək.

    Futbolçuya illik 300 min manatlıq müqavilə təklif olunur. Bunu 12 aya bölən klub ayda 25 min manat ödəməli olur. Həmin klub rəhbərinin tikinti sektorunda çoxsaylı binaları var. Evlərin qiymətləri də 65 mindən başlayaraq, 250 mində qurtarır. Futbolçuya təklif edilən müqavilədə ödənişin bir qismini daşınmaz əmlakla verilməsi bəndini əlavə etməklə, xərc bölməsi nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır.

    Beləliklə, 300 minlik müqavilənin təqribən 33 faizi ev verməklə bağlandı. Bu isə futbolçuların məvaciblərininə xərclənəcək vəsaitin birbaşa ödənməsinə 33 faiz qənaət deməkdi. Eyni zamanda, həmin tikinti şirkətinin reklamını klub formalarında əks etdirməklə, müəyyən məbləğdə vəsaitin büdcəyə daxil olmasını təmin etmək mümkündü. Buna el arasında “əl əli yuyar, əl də üzü” deyilir.

     

    Teleyayım: alternativ gəlir resurslarının ortaya çıxarılma mexanizmləri

    Beynəlxalq aləmdə futbol biznesinin gəlir gətirən əsas rolları siyahısında teleyayım “baş qəhrəmanlar” sırasındadı. Azərbaycan bu səpkidə nəzərəçarpacaq dərəcədə geridədi.

    Deməli, klublar beynəlxalq təcrübədən fərqli şəkildə istifadə etməlidilər. Əvvəlki yazılarımızda da qeyd etmişdik ki, birbaşa copy/paste sistemi Azərbaycanda işləyə bilməz. Misal-xatırlatma kimi beynəlxalq praktikada futbolçulara aktivlər kimi yanaşılma mexanizmini vurğulayaq. Bəs, Azərbaycanda necədi? Futbolçulara klub aktivi kimi yanaşmaq  olarmı? Təəssüf ki, hazırkı vəziyyətdə heç bir klubun balanslaşmış futbolçu aktivi mövcud deyil.

    17-20 yaşlı futbolçuyla 3-5 illik müqavilə əksər hallarda dividend gətirəcək. Klubların rəsmi saytı, facebook səhifəsi və youtube kanalı mövcuddu. Ölkədaxili və ya beynəlxalq matçlardan sonra izləyicilərə həmin qarşılaşmaların videogörüntüləri təqdim olunur. Ancaq bu, sırf oyuna bağlı məqamlardı ki, hansısa oyunçunun tanıtımı barədə real vəziyyəti əks etdirmir. Klub menecerləri futbolçularının brendə çevrilməsi və bahalı məhsul kimi tanıdılması, habelə əcnəbi komandaların maraq dairəsinə düşməsi üçün videoçarxlar hazırlamadırlıar. Yalnız bu iki zəruri addım (futbolçuyla uzunmüddətli müqavilənin imzalanması və barəsində videoçarxın hazırlanması) atıldıqdan sonra oyunçunun real aktivə çevrilməsi mümkündür.

     

    Klubların mərhələli şəkildə brendə çevrilməsi

    Dünyada məşhur brendlərin siyahısını çıxarmalı olsaq, bir dəftər yetməz. Sahələr üzrə böldükdə mənzərə fərqli olacaq. Bunu futbola gətirdikdə isə dünya brendi kimi tanınan klubları göstərmək üçün əl barmaqları yetər.

    Azərbaycanda vəziyyət necədi? Klublar brendə, klub vasitəsi ilə isə idarəedicilər brendə çevrilə bilərlərmi? Ümumiyyətlə, brendləşmə siyasətində hansı faktorlar aparıcı rol oynayır və bunun hesabına hansı dividendləri əldə etmək mümkündü?

    Misal kimi “Neftçi”ni götürək. Ölkədə tanınan simalar kifayət qədərdi. Onlardan 28 nəfərini seçib müqavilə imzalamaq və hər birinin çempionat ərzində minimum 7 oyuna gələcəyinə təminat almaq lazımdı. Təbii ki, müəyyən vəsait qarşılığında. Niyə məhz 28 nəfər və 7 oyun? Topaz Premyer Liqasında 8 komanda iştirak edir və 4 dövrəlik çempionatda hər komanda 14 dəfə ev oyununa çıxır. Bu 28 nəfəri də 2 qrupa bölərək, hər bir qrupun 7 oyunda iştirakını təmin etmək gərəkdi. Burda bir neçə amil var. İlk növbədə həmin insanları düzgün seçmək lazımdı. Bura “Neftçi”nin sabiq veteranları da daxil edilə bilər, müğənnilər də, deputatlar da, yazıçılar da, bəstəkarlar da, aktyorlar da, digər növlərdə böyük uğurlar əldə etmiş idmançılar da.

    Ancaq həmin şəxsləri gətirib fəxri tribunada otuzdurmaq yox, sıravi azarkeşlərlə çiyin-çiyinə əyləşdirmək lazımdı. Bu səbəbdən də müəyyən ediləcək qrupu olduqca həssas şəkildə seçmək lazımdı. Ki, bu insanlar “milyonçudu” statusu yox, qara camaat arasında sevilən, hörmət edilənlər olsun.

     

    Azarkeş komandası

    Azarkeş komandalarından İspaniyanın “Barselona” klubunu misal gətirə bilərik. İspaniyanın və dünyanın ən güclü, baxılan və sevimli klublarından olan “Barselona” heç kimə məxsus deyil. İstər İspaniyada, istərsə də dünyanın heç bir yerində elə bir fiziki və hüquqi şəxs (şəxslər) yoxdur desin ki, mən “Barselona”nın sahibiyəm. “Barselona” xalq komandasıdır, yəni klubun 160 000 azarkeşi onun birbaşa üzvləridir. “Barselona”nın sahibi, yəni üzvü olmaq istəyən hər bir şəxs aşağıdakı şərtlərə əməl etməklə bu şərəfə nail ola bilər. Həmin şəxs yetkinlik yaşına çatmalı, hər il klub büdcəsinə 150 Avro üzvlük haqqı ödəməlidir. Bu zaman onun milliyyəti, vətəndaşlığı, irqi, dini və yaşı heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Burada bir anı qeyd etməliyəm ki, klubun ən hörmətli üzvləri 75 yaşını haqlamış şəxslərdir. Onlar malik olduqları üzv hüquqlarını saxlamaqla üzvlük haqlarını verməkdən azaddırlar.

    Üzv hüquqlarından ən əsası seçmək və seçilməkdir. Prezidentin seçilməsində klubda üzv kimi ən azı 1 il olan bütün üzvlər iştirak edə bilərlər. Bu posta namizədliyini vermək üçün 3 min nəfər üzvün dəstəyinə malik olmaq şərtdi. Hər il klubun bütün üzvlərindən püşkatma yolu ilə illik assambleyanın iştirakçıları seçilir. Assambleyada üzvlər onlar tərəfindən seçilən rəhbərin fəaliyyətini, komandanın çıxışlarını müzakirə edir və mövcud rəhbərin yeni müddətə seçilməsinə layiq olub-olmaması məsələsini müəyyənləşdirirlər. Əgər komandanın nəticələri təqdirəlayiq deyilsə, prezidentə impiçment elan edib yeni seçkilər təyin edə bilərlər. Prezident onun seçildiyi bütün dörd illik müddət ərzində yerində qala bilərsə, o, ikinci müddətə də seçilə bilər. İstənilən halda klub qanunvericiliyi ən yaxşı nəticələr əldə etmiş prezidentə belə üçüncü müddətə seçilməyə imkan vermir.

    Bu istiqamətdə birinci yol ictimai birlik formasında yeni futbol klubunun yaradılmasıdır. İctimai birliklərin fəaliyyəti Azərbaycan Respublikasının qeyri-hökumət təşkilatları (ictimai birliklər və fondlar) haqqında 13 iyun 2000-ci il tarixli qanunu ilə tənzimlənir. İctimai birliyin yaradılması mənfəət əldə etməyi nəzərdə tutmur. Birliyin əsas məqsədi ümumi məqsədlərə çatmaq, müəyyən kateqoriya insanların (azarkeşlərin) maraqlarının realizə olunmasına kömək etməkdir. Qanuna əsasən ictimai birlik hüquqi şəxs statusuna malik olaraq hüquq və vəzifələr əldə edir.

     

    KPR-in gətirdiyi dividendlər

    Azərbaycan klubları donorsuz yaşaya bilmir. Heç bir klubumuz xərc/gəlir bölümünü sıfırlamaq iqtidarında deyil. Avropada da, dünyada da futbol klubları brendlərindən istifadə edərək “pub”lar, restoranlar açır. Hər birinin də məqsədi, məramı təbii ki, əlavə gəlir əldə etməkdi. Bu cür biznes vahidlərinin yaradılması ancaq birbaşa mənfəət əldə etmək üçün deyil. Dolayı gəlir maddəsində də bu, öz əksini tapacaq. Ancaq gəlin addımların ardıcıllığını pozmayaq.

    İlk olaraq, ondan başlayaq ki, ölkəmizdə yüzlərlə pub fəaliyyət göstərir. Demək ki, biznesin bu sahəsi gəlirlidi. Əks təqdirdə heç kim bu yöndə pul yatırımı etməz. Klublar isə bunu daha maraqlı formatda təqdim edə bilərlər. Ümumiyyətlə, yaradılan biznes-struktur “klub” adı altında fəaliyyət göstərsə daha yaxşı olar. Klubu da iki hissəyə bölmək olar: spirtli içki verilən zal, və spirtsiz içki verilən zal. Bu da müştəri kütləsinin bütün təbəqələrinin axınını təmin etmək baxımından olduqca vacib amildi. Müstəqillik qazandıqdan sonra dinə bağlanan böyük bir kütləni unutmaq, maraqlarını nəzərə almamaq, nə biznes-plana uyğun gəlmir, nə də insanlığa.

    Mömin insanların zalında çay, şirniyyat, qəhvə, sərinləşdirici içkilərin satışını qurmaq olar ki, bu da  gəlir əldə etmək üçün faydalı olacaq.

     

    Stimullaşdır ki, qazanasan!

    Klub – çoxşaxəli bir istehsalat makinasıdı. Klub – biznes üçün işlək vahiddi. Klub – çoxbaşlı əjdahanı xatırladan, sahibinin büdcəsini dağıdan insaların toplumudu. Klub – sponsorun vəsaiti qurtaranadək  pulsoran hüquqi varlıqdı. İlk iki cümlə beynəlxalq, növbəti iki cümlə isə Azərbaycan futboluna aiddir.

    Futbol spesifik elmdi. Burada valideyn bilavasitə məşqçi obrazına girə bilmir. O, maksimum övladının düzgün qidalanması, rejimə riayət etməsi, məşqlərə vaxtında gəlməsi məsələsində faydalı ola bilər. Bütün əsas yük isə uşaq məşqçisinin üzərinə düşür...

    Klublar uşaq məşqçilərinə daha bir bonus sistemi yarada bilər / yaratmalıdı. Söhbət futbolçunun ilk peşəkar müqaviləsindən müəyyən faizin ilk mşqçisinə çatmasıdı. Doğrudu, hər yaş qrupu üzrə fərqli məşqçilər olur. Belədə, 10, 12, 14, 16 yaşlıların arasında kimin zəhmətinin daha böyük olduğunu müəyyənləşdirmək müşkül məsələdi. Ancaq bütün dividendlərin ilk məşqçiyə çatması da ədaltsizlik olardı. Bu sistemdə də çıxış yolu var. Klub futbolçunun ilk peşəkar müqaviləsindən ayrılacaq faizi bu mütəxəssislərin arasında bölməklə “Solomon müdrikliyi” nümayiş etdirə bilər.

     

    Sponsorlardan asılılıq mərəzindən xilas olma mexanizmləri: Premyer Liqa klublarının rəsmilərinin mövqeləri

    Asif Əsgərov (“Qarabağ” klubunun baş meneceri): “O qədər ideyalar var ki, reallaşdırmaq üçün. Sədəcə, hər şeyin başında futbola yanaşmamız durur. Avrokuboklardakı ajiotajı yerli çempionata gətirənə qədər dediyiniz cüzi də olsa, gəlir məsələsinin həlli olmayacaq. O zamana qədər ki, “biz” yox, “mən” deyib fikirləşəcəyik, “biz” olmaq üçün hər kəs “mən” dediyimin düz oldugunu sübut etməyə çalışacaq, dediyiniz məsələlər də elə son 10 ildə olduğu kimi davam edəcək. Azarkeş əsas faktordu. Biz - futbol klubları, futbolçular, sponsorlar, media ve sair öz sahəmizdə azarkeşi stadiona cəlb etmək yolunda işlər görməliyik. Azarkeş stadiona gəldikcə bilet satışı, stadion ətrafinda keyterinq / VİP üçün özəl xidmət, “fan shop”, klub məhsularının satışı və bu kimi oyun günü gəliri adlanan, Avropa ölkələrində büdcəsi hiss olunacaq qədər faizini təşkil edən gəliri təmin edə bilərik. Azarkeşin stadiona cəlb olunması getdikcə pullu yayıma keçidi təmin edə bilər ki, bu da dolayı yolla klubun gəlir götürməsinə gətirə bilər. Bu, Avropada çox dəyərli sayılan teleyayımdan gəlir məsələsinə səbəb ola bilər. Heyif ki, hələ də biz milli çempionatımızı istədiyimiz səviyyəəd təbliğ edə bilmirik ki, çox dəyərli azarkeşlərimiz stadiona gəlməkdə maraqlı olsun, matça günlər qalmış qarşılaşmanı müzakirə etsin, oyuna saatlar qalmış o həyəcanla yaşasın”.

    Rüstəm Əfsərli (“Neftçi” klubunun Media və Marketinq Departamentinin rəhbəri):

    Əvvəla, əlavə sponsorların cəlb edilməsi. Azərbaycanda baş sponsorlar həm də titul sponsoru kimi görünmək istəyir. Buna fyuçers xarakterli bəndlərin də əlavə edilməsi mümkündü. Oxucularınız üçün açmasını da verim. Klub avrokuboklarda iştirak edəcəyi və orada irəliləyəcəyi mərhələlərdən asılı olaraq, titul sponsorunun ödəyəcəyi məbləğ artırılır. Sponsor müqavilələri eyni zamanda ev oyunlarında reklam banerlərinin yerləşdirilməsi ilə də müşaiyət oluna bilər. Bunlar tərəflər arasında imzalanacaq müqavilə şərtlərindən asılıdı.

    Növbəti potensial gəlir mənbəyi bilet satışıdı. Tamaşaçı sayının artması göstəriləcək nəticələrə qismən də olsa, bağlıdı. Azarkeş sayının artması üçün kifayət qədər maraqlı inkişaf planımız var. Azarkeş sayının artması isə istənilən klubun brendləşməsi yönündə önəmli rol oynayır. Deməli, bilet satışından əldə olunan gəlirlə yanaşı, brendləşmə sahəsində də mühüm addım atmaq mümkündü. İstənilən partnyor daha geniş auditoriyanın əhatə edilməsini arzulayır. Bunun üçün bütün mümkün vasitələri işə salmaq lazımdı: istər sosial şəbəkələrdəki aktivliyi artırmaq, istərsə də müxtəlif marketoloji addımnlarla. İdealda sponsor müqaviləsi və bilet satışından 500 min manatadək gəlirin əldə edilməsinin mümkünlüyünü düşünürəm”.

    CEYHUN ƏLİYEV

    Yazı AFFA yanında Media Komitəsi tərəfindən maliyyələşdirilib

Topaz Premyer Liqası
Komanda O Q H M T/F X
Qarabağ 5 5 0 0 12-3 15
Zirə 6 4 2 0 12-5 14
Qəbələ 6 4 1 1 10-6 13
Inter 6 2 2 2 7-7 8
Sumqayıt 6 2 1 3 6-10 7
Səbail 5 2 0 3 4-6 6
Neftçi 6 0 1 5 3-9 1
Kəpəz 6 0 1 5 3-11 1
I Divizion
Komanda O Q H M T/F X
Turan 26 18 7 1 62-11 61
Səbail 26 18 3 5 80-25 57
Ağsu 26 16 5 5 63- 21 53
Qaradağ L. 26 17 1 8 64-31 52
Zaqatala 26 15 4 7 69-31 49
Şəmkir 26 15 3 8 41-20 48
Mil Muğan 26 13 5 8 53-33 44
MOİK 26 10 6 10 47-31 36
Şahdağ 26 8 6 12 36-45 30
Şərurspor 26 7 4 15 36-54 25
Energetik 26 5 5 16 25-86 20
Bakılı 26 3 2 21 30-99 11
Rəvan 26 6 1 19 24-70 10
Göyəzən 26 2 4 20 20-99 10