Xəbər Lenti

    Beynəlxalq təcrübə: idarəetmə sisteminin Azərbaycanda tətbiq edilməsinin mümkünlüyü - LAYİHƏ

    LayihəTarix: 2017-04-27 17:17:00
    ...

    Sport24.az saytı AFFA yanında Media Komitəsinin qaliblərindən olan "İstənilən aktual mövzuda fərdi jurnalist araşdırması” istiqaməti üzrə "Futbol – biznesə aparan yol, böhran iqtisadiyyatında idarəedicilərin peşə biliyi, marketinq və hüquqi müstəvidə həlledici qərarlar” layihəsində silsilə yazılarına start verir. İlk yazı “Beynəlxalq təcrübə: idarəetmə sisteminin Azərbaycanda tətbiq edilməsinin mümkünlüyü” mövzusundadı.

    Əməyin elmi təşkili, elmi menecmentin ideya müəllifi Frederik Teylor menecmentin idarəetmə mexanizminin vahid struktur şəklində sistemləşdirilə biləcəyi təşəbbüsü ilə çıxış etdi. XX əsrin əvvəlirndə bu, o qədər də real görünməsə də, 100 il sonra aparıcı menecment institutları Teylorun ideyasını öz ana xətti kimi istifadə edirlər. Yuxarıda qeyd olunanları sadə dilə çevirsək, Teylor müəssisənin fəaliyyətindən asılı olmayaraq, idarəetmə prinsiplərinin bənzərliyini isbatlamış, nəticədə sistemləşdirilmiş idarəetmə mexanizmini tətbiq etmişdi.

     

    Teylor sistemi: klub aktivinin yaratdığı ziddiyət

    http://sport-connect.ru/file/2017/02/post-lg-730x331.jpg

    Bu cür yanaşmada futbol klubunu istənilən şirkətlə yanaşı qoymaq olar: istər metal istehsal edən zavod olsun, istərsə də auditor xidmətləri təklif edən firma. Böyük ölçüdə Teylorla razılaşmaq olar, ancaq detallara vardıqda, futbol təsərrüfatında fərqli mexanizmin də mövcudluğu ortaya çıxır. İdman sahəsi kommersiya vahidi kimi qəbul edilsə də, bu anlayışda insan faktoru xüsusi rol oynayır. Daha bir fərqləndirici məqam mentallıqla bağlıdı. Yox, söhbət tək azərbaycanlıların mental xüsusiyyətlərindən getmir. Ancaq ardıcıllığı pozmayaq və ilk öncə addım-addım beynəlxalq təcrübəylə yaxından tanış olaq.

    Hər bir kommersiya təşkilatı kimi, klub (menecerləri, səhmdarları, sponsorları və sahibləri) gəlir əldə etməyə, onun artması üçün əməli işlər görməyə can atır. Ancaq elə həmin zavod və ya başqa kommersiya vahidindən fərqli olaraq, klubun istifadə etdiyi alətlər nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənir. Dünya bazarına çıxan kompaniya gəlir mənbəyini satdığı məhsul / göstərdiyi xidmətdən əldə edirsə, klub daha genişmiqyaslı alətlərə sahibdi. Mövzumuz futbol klubları olduğundan biznesin digər qollarıın dərinliyinə varmırıq.

    Klubun görünən potensial gəlir mənbələri çoxdan hamıya bəllidi. Bilet satışından əldə edilən gəlir, yayım hüququndan əldə edilən gəlir, atributikanın satışından əldə edilən gəlir, reklamdan əldə edilən gəlir. Sadaladıqlarımız biznesin digər sahələrində də öz əksini tapa bilər. Ancaq saldonun müsbət alınması üçün istifadə olunan alətlərdən biri də futbolçu satışıdı ki, buna heç bir sahədə rast gəlinmir. Başqa sözlə, oyunçular klubun aktivləri kimi dəyərləndirilir. Təsəvvür edirsiniz, hansısa şirkət müəyyən məbləğ qarşılığında əməkdaşını başqa kompaniyaya satır?! Deməli, klub büdcəsini formalaşdıran stadion, baza, müxtəlif inventarlar və s. yanaşı, komandadakı futbolçuların dəyəri də hesablanmalıdı. Bir daha xatırladaq ki, söhbət Azərbaycandan deyil, beynəlxalq təcrübədən gedir.

     

    Ulduzlar – brendə çevrilmənin sirli qutusu

    http://sport7.az/file/pic/news/2015-11/1447276793_rel.jpg

    Bəs sərt rəqabət dövründə uğurlu vahid kimi fəaliyyət göstərməyin sirri nədədi? Komandanın brend kimi tanınması klub menecerlərinin ümdə vəzifəsidi. Bu yöndə uğurlu olan klublar üçün “yaşıl işıq” ehtimalı olduqca yüksəkdi. İstifadəçilər qeyd edir ki, unikal brend kimi tanınan klublar oyunlarını stadiondan seyr edən azarkeşlərə komandaya bağlılıqdan psixoloji zövq almalarını təmin edir. Futbol klublarını digər biznes sahələrindən fərqləndirən daha bir məqam məhz brendləşməylə bağlıdı. Bu, nə parfümeriya deyil, nə də avtomobil. Burda insan faktoru yenidən ön plana keçir. Ulduz futbolçular və tanınmış məşqçi, klub sahibinin tanınmış sima olması, tarixi uğurlar kimi faktorlar önə çıxır. Menecerlər bu alətdən məharətlə istifadə etməyi bacarmalıdı ki, azarkeş sayının artmasını təmin etsinlər. Bəzən bu cür ulduzları süni şəkildə də yaradırlar.

    Haşiyə. Gecənin bir aləmində acından günorta duran bəstəkar Corc Osinskinin evinə baş çəkən tanımadığı bir şəxs, ona yüksək məbləğdə əməkdaşlıq müqaviləsi təqdim edir. Dünya bir andaca dəyişir, Osinskinin populyarlığı artır, artır, artır. O, tanınmış insanların dostuna çevrilir, bir sıra ölkə başçıları ilə birbaşa təmasda olur. Osinskinin uğurları onu dünya şöhrətli sənətkara çevirir və əslində heç bir fitri istedadı olmayan bəstəkar sponsorların əlində güclü təsir mexanizmi, silaha çevrilir. Ona verilən tapşırıqlar müxtəlif nüfuzlu insanlara məhz “Osinski aləti” ilə çatdırılırdı. (Çingiz Abdullayev, “Qaranlığın simfoniyası”)

    Menecer menecerliyi ilə, əlbəttə ki, komandanın nəticələri də brendləşmə yönündə olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edir. Reytinq nə qədər yüksəkdirsə, bir o qədər də çox sayda insan bu klubun oyununu canlı izləmək istəyəcək. Ancaq məsələnin ikinci tərəfi də var. Araşdırmalar göstərir ki, favorit-autsayder oyunundan çox, qüvvələr nisbəti bərabər olan komandaların oyunları daha böyük marağa səbəb olur. Bax, bu məqamda daha varlı klublar gəlirlərini artırmaq üçün daha kasıblara əl tuturlar. Onlar bir sıra futbolçularını kasıblara verir və tərəzidəki disbalansı qismən də olsa, bərabərləşdirməyə çalışır. Bəli, daha varlı klub bununla özünə ziyan da vura bilər: elə həmin oyunçuların iştirakı ilə matçda xal itkisinə məruz qala bilər. Amma bu, biznesdi və həmin biznesdə ön planda gəlir dayanır. Az öncə qeyd etdiyimiz kimi, favorit-autsayder matçına maraq olmayacaqdısa, kimin qalib gələcəyini müəyyənləşdirmək çətin olan görüşü izləmək üçün fanatlar daha çox can atacaqlar.

     

    Aktivlərdən istifadə mexanizmləri

    http://www.webaslan.com/img/5/2015/1415526563-turktelekomarena.jpg

    “Menecer” dedikdə biz tək vəzifəsi bu cür göstərilən şəxsləri nəzərdə tutmuruq. Komandanın baş məşqçisi də menecer funksiyasını yerinə yetirir. Ancaq fərqli istiqamətdə. O, heyətə cəlb olunan futbolçuların vahid mexanizm kimi fəaliyyət göstərməsini təmin edən mühərrikdi. Əks halda, 11 ulduz futbolçunu bir yerə yığsan da, komandanın zirvələr fəth edəcəyi mümkünsüzdü. Nəticələr ürəkaçan olmadıqdan sonra isə planlaşdırılan debetlər arzu olaraq da qalacaq. Məşqçi işi heç də komandaya məşq keçmək və futbolçulara tapşırıq verməkdən ibarət olmamalıdı. Məşqçi daxili və xarici faktorları, oyunçuların motivasiyasına xüsusi diqqət yetirməlidi.

    Beynəlxalq futbol menecmentinin ayrılmaz hissələrindən biri də futbolçu alqı/satqı/icarəsidi. Qeyd etdiyimiz kimi, futbolçular klubun aktivləridi. Bu aktivlərin əldə edilməsinin 3 yolu var.

    1. Ən imkanlı klublar bir neçə il ərzində diqqət mərkəzində saxladıqları və özünü tam şəkildə doğrultmuş oyunçuya görə milyonlarla vəsait xərcləyirlər. Onlar bunu etməkdən çəkinmirlər. Çünki həmin ulduzun formasının satışından yatırılan sərmayənin xeyli hissəsini dərhal geri qaytarırlar. Eyni zamanda, məhz “Mister X”-in oyununu izləmək üçün bilet alan əlavə tamaşaçı auditoriyası qazanırlar. Nəhayət, reklam müqavilələrindən əldə edilən gəlir də bu cür ağlasığmaz anlaşmaların arxasında nələrin dayandığının əyani sübutudur. Bu sıraya İspaniya, İtaliya, Almaniya, Fransa nəhənglərini daxil etmək olar.
    2. Ortabab büdcəyə sahib olan klublar. Bu klubların əməkdaşlıq etdikləri menecerlərinin sayı-hesabı yoxdu. Dünyanın dörd bir tərəfində gözləri olan bu cür klublar ucuz qiymətə parlamaq ehtimalı olan kasıb ölkələrdən futbolçuları sevə-sevə rənglərinə qatırlar. Bu sıraya Hollandiya, Portuqaliya, Şotlandiya, Belçikanı daxil etmək olar. Yaşam tərzini nəzərə alsaq, diqqət mərkəzinə daha çox Afrika ölkələri düşür. Ancaq 2-ci qrupun “akulalar”ının adını çəkdiyimiz ölkələr 3-cü qrupa da daxildilər.
    3. Futbol akademiyalarını yaradan klublar öz yetirmələri hesabına məhdud büdcəylə komanda formalaşdırırlar. Ən istedadlılarını isə ölkə xaricinə satırlar. İkinci qrupa aid etdiyimiz ölkələrlə yanaşı, 3-cü qrupda qonşu Gürcüstanın adını da qeyd edərdik.

    Beynəlxalq klub idarəetməsi təcrübəsi haqda danışarkən, onu da qeyd etməliyik ki, bir çox ali təhsil ocaqlarında “idman menecmenti” fakültəsi fəaliyyət göstərir. Bu spesifik sahənin öyrənilməsinə böyük zərurət var və mütəxəssis qıtlığı Azərbaycandan kənarda da hiss olunur.

     

    Beynəlxalq modelin Azərbaycandakı axsamaları

    https://report.az/storage/news/946b6c6e0d4d6d1878b3ce2f50fd1a36/af043218-108e-4a86-8f37-8517823fbb3d.jpg

    İndi isə yazınan başlığına diqqət yetirib, bütün qeyd olunanların ölkəmizdə tətbiq edilmə şansları barədə. Topaz Premyer Liqasının klubları bilet satışından gəlir əldə etmək mexanizminin tətbiqindən çoxdan əl çəkiblər. Teleyayım məsələsi də olduqca primitiv şəkildə həllini tapıb. Məlum olduğu kimi, hər bir kluba eyni məbləğdə vəsait təklif olunub və bu saziş “CBC Sport” kanalı ilə rəsmən imzalanıb. Əldə edilən 70 min manatın hətta bir futbolçunun illik əməkhaqqını qarşılamadağını nəzərə alsaq, teleyayımın klublarımıza ciddi fayda verdiyini bünövrədəcə arxa plana keçirməli oluruq. Atributika satışı da acınacaqlı vəziyyətdədi. Heç əksər klubların fanşopunun olmadığını nəzərə alsaq, bu sahədə hazırkı durumu faciəvi adlandıra bilərik. Reklam? Hansısa şirkətin banerini ölkə çempionatının oyununda görürsünüzsə, bilin ki, bu şirkət sərmayəçinin biznesinə aiddi. Başqa sözlə, “reklam gəliri” anlayışı da futbol klublarımıza ziddi. Göründüyü kimi, beynəxalq praktika copy/paste sistemi ilə Azərbaycanda müxtəlif səbəblər üzündən keçərli deyil.

    Bunun başlıca səbəblərindən biri sərmayəçinin bir nəfər (istər hüquqi, istərsə də fiziki şəxs) olması və futbola biznes kimi yox, sadəcə, qayıtmayan, dövriyyəsi olmayan kapital kimi baxması gəlir bazarına maraq göstərməməsini kökündəcə boğur. Amma bunun fəsadları əvvəl-axır qaçılmaz olur. “Bakı”, “Xəzər Lənkəran”, “Karvan” və onlarla digər klublarımız futbol menecmentindən bixəbər olmalarının qurbanına çevrilib. Aşağılar bu çətin mexanizmin tətbiqinin marağında olmayıb, yuxarıdakı sponsor isə bu sahəyə maraq göstərməyib.

    http://fanat.az/images/news/757.jpg

    Futbol akademiyalarının yaradılması və istedadları daxildən yetişdirmək mexanizmi yaşayan klublarımız arasında yalnız “Qəbələ”də qismən yoluna qoyulub. Ancaq burda bir faktora xüsusi diqqət yetirmək lazımdı. Futbolçu corab deyil ki, fabrikanı quraşdıran kimi istehsalat sürət yığsın. Akademiyanın keyfiyyətli məhsul buraxmağa başlaması üçün 7-10 il vaxt tələb olunur. Deməli, bu yatırımı edən sponsor bilməlidi ki, “Simurq quşunun tükünü yandırıb” futbolçu ixracatına başlamaq mümkünsüzdü. Yəni, sponsor bilməlidi ki, uzunmüddətli sərmayəyə zərurət var və yalnız 7-10 illik yatırım etmək iqtidarındadısa, sanballı akademiyanın inşasına start verməlidi.

    Klubun brendə çevrilməsi mexanizmini Azərbaycanda həyata keçirmək mümkündürmü? Futbolçular Azərbaycanda klub aktivi hesab edilə bilərlərmi? Klub menecmentində hansı innovativ addımları atmaqla, futbolçuları ciddi aktivlərə çevirmək olar? Hələ araşdıracağımız suallar çox olacaq. Layihənin növbəti yazısından etibarən ölkəmizdə futbol klublarının mühasibatlığının yalnız “kredit” bölümündən ibarət olmaması yollarını təqdim edəcəyik.

    CEYHUN ƏLİYEV

    Yazı AFFA yanında Media Komitəsi tərəfindən maliyyələşdirilib

Topaz Premyer Liqası
Komanda O Q H M T/F X
Qarabağ 1 1 0 0 3-1 3
Qəbələ 1 1 0 0 2-1 3
Zirə 1 1 0 0 2-1 3
Sumqayıt 1 1 0 0 2-1 3
Kəpəz 1 0 0 1 1-2 0
Səbail 1 0 0 1 1-2 0
İnter 1 0 0 1 1-2 0
Neftçi 1 0 0 1 1-3 0
I Divizion
Komanda O Q H M T/F X
Turan 26 18 7 1 62-11 61
Səbail 26 18 3 5 80-25 57
Ağsu 26 16 5 5 63- 21 53
Qaradağ L. 26 17 1 8 64-31 52
Zaqatala 26 15 4 7 69-31 49
Şəmkir 26 15 3 8 41-20 48
Mil Muğan 26 13 5 8 53-33 44
MOİK 26 10 6 10 47-31 36
Şahdağ 26 8 6 12 36-45 30
Şərurspor 26 7 4 15 36-54 25
Energetik 26 5 5 16 25-86 20
Bakılı 26 3 2 21 30-99 11
Rəvan 26 6 1 19 24-70 10
Göyəzən 26 2 4 20 20-99 10